EKLER

938

Sözcüklerin kök ya da gövdelerine gelerek sözcüklere yeni anlamlar kazandıran, kelimelerin anlamlarını değiştirmeden farklı işlevler kazandıran, diğer sözcüklerle anlam ilişkisi kurmaya yarayan seslere, hecelere ek denir.

Türkçede eklerle ilgili kurallar şunlardır:

 

  • Eklerin bazıları eklendiği kelimenin anlamını değiştirir, (yapım ekleri) bazıları ise anlamını değiştirmez (çekim ekleri)
  • Yapım ekleri üzerine çekim eki gelebilir, istisnalar dışında çekim ekinin üstüne yapım eki gelmez.
  • Eklerin tek başlarına anlamları yoktur. Eklendiği kelimeye göre işlev kazanırlar.
  • Eklerdeki ünlüler eklendiği kelimenin son hecesine uyarlar. Son hecedeki ünlü kalınsa kalın, inceyse ince, yuvarlaksa yuvarlak, düzse düz olur.

Örnek: Gel-di,   duy-du

Dikkat:  “-yor, -ken, -leyin, -mtrak, -gil  eklerimiz ünlü uyumlarına uymazlar.

Örnek: sabah-leyin, mavi-mtrak, halam-gil, gidi-yor, koşar-ken

  • Ayrıca eklerdeki ünsüz harfler de kelimenin ünsüzüne göre değişebilir. (Ünsüz benzeşmesi)

Örnek: git-ti, koş-tu

  • Ekler kendinden önceki sözcüğe bitişik yazılır. “mi” soru eki/edatı ayrı yazılır.
  • Ekler yapım ve çekim ekleri olmak üzere ikiye ayrılır.

 

aa

ÇEKİM EKLERİ

Eklendiği sözcüklerin anlamını değiştirmeyen, diğer sözcüklerle anlam ilişkisi kurmasını sağlayan eklere denir. Çekim ekleri İsimlere ve fiillere gelmesine göre isim çekim ekleri ve fiil çekim ekleri olmak üzere ikiye ayrılır.

İSİM ÇEKİM EKLERİ

1. Hal (durum) Ekleri

Yaklaşma (yönelme) Hali:

İsme gelerek yönelme, yaklaşma anlamı katan hal ekidir.

  • Yaklaşma hal eki “-e, -a”dır.
  • İsmin “e” hali diye de söylenir

Örnek: araba-y-a bindik.

Okul-a gidiyorum.

Dikkat: “-e, -a” ekimiz yönelme hal ekimiz olduğu gibi; yapım eki, zarf fiil eki ve istek kipi de olabilir karıştırmayalım. Hal eki isimlere, zarf fiil eki ve istek kipi fiillere gelen eklerimizdir.

Örnek:  On ikiye yirmi kal-a yola çıktık. (zarf-fiil eki)

İstersen torbaları ben taşıy-a-yım (istek kipi)

Odunları taşırken elim kan-a– mış. (yapım eki)

 

Belirtme (Yükleme) Hali (-i): 

İsmin “i” hali de denir. Yüklemin belirttiği kelimeyi gösterir. Yükleme sorulan “neyi”, “kimi” sorularına cevap verir. belirtme halinde bulunan kelime cümlede belirtili nesne görevinde bulunur.

Örnek: Arabayı kimse görmesin diye iki sokak aşağıya park ettim. (Neyi park ettim >> arabayı)

Ağaçları iki günde bir defa sulasan yeterli.

 

Bulunma Hali (-de): 

İsmin “de” hali de denir. Öznenin yaptığı, yüklemin bildirdiği işin gerçekleştiği yeri gösterir. Cümlede “dolaylı tümleç” görevinde bulunur. Yükleme sorulan “nerede”, “kimde” sorularına cevap verir.

Örnek: Okulda yangın tatbikatı yapıldı. (Nerede? >> okulda)

Bu adamı daha önce parkta görmüştüm.

 

Ayrılma Hali (-den):

İsmin “de” hali de denir. Öznenin yaptığı, yüklemin bildirdiği işin gerçekleştiği yerden veya kişiden ayrılmayı bildirir. Cümlede “dolaylı tümleç” görevinde bulunur. Yükleme sorulan “nereden”, “kimden” sorularına cevap verir.

Örnek: Bu saatte evden çıkılmaz. (Nereden çıkılmaz?>> evden)

Okula gitmediğim günlerde ödevlerimi arkadaşımdan alıyordum.

İlgi (Tamlayan) Hali (-ın):

Bir ismin başka bir isme ilgi kurmasına, bağlantı oluşturmasına denir. İlgi, bağlantı kuran bu iki isim isim tamlaması oluşturur. O yüzden bu eke “tamlama eki” veya “tamlayan eki” de denir.İlgi ekiyle kurulmuş isim tamlamalarına belirtili isim tamlaması denir.

Örnek: Sobanın kapağı kırılmış.

geçmişin hesabı, açlığın acısı, kardeşin özlemi vb.

 

2. Çokluk Eki

İsimler gelen “-ler” ekidir. sayıca birden fazla anlamında kullanılır.

Örnek: evler, arabalar, misafirler

Dikkat. Çokluk eki bazen çokluk anlamı dışında da kullanılabilir.

Örnek: Ayşeler tatile çıkacaklarmış. (aile)

Vali Beyler de buradaymış. (saygı)

İçinizden nice Fatihler, Kanuniler çıkacak, siz yeter ki çalışın (benzerlik)

Bir evleri var, anlatamam sana (abartma)

3. İyelik Ekleri

İsimlere gelerek varlığın kime ait olduğunu bildiren eklerdir. Sahiplik eki de denir. Özel bir eki yoktur. şahıslara göre ekler değişilik gösterir.

  • İyelik eki alan bir kelimenin önüne benim, senin, onun, bizim sizin, onların zamirlerini getirebiliriz.

(benim) ev-im, (senin) ev-in, (onun) ev-i,

(bizim) ev-imiz, (sizin) ev-iniz, (onların) ev-leri

Dikkat: III. tekil ahıs iyelik eki (-i) ile hal eklerinden belirtme hal eki (-i) birbirine karıştırılmamalıdır.

Örnek: İki günde koca evi boyamışlar. (Onun evi olmadığı için hal ekidir. Ev ona ait değil.)

Babasından kalma bir evi varmış. (Onun evi olduğu için iyelik ekidir. Ev ona ait.)

4. Vasıta Eki

Vasıta eki ile edatının kelimeye birleşerek yazılmasıyla oluşur. Birleştiği kelimenin sonu sesli harf ile bitiyorsa “i” harfi düşer, kaynaştırma harfi gelir.

Örnek: Okula arabayla gittik.

Vasıta eki araç, durum, birliktelik gibi anlamlar verir.

Örnek: Ondan konuşurken saygıyla konuşuyordu. (durum)

Çocuk kalemle bütün duvarları çizmiş. (araç)

Çarşıya annemle gideceğim. (birliktelik)

 

5. Soru Eki

Soru eki mi soru edatı mı diye bir çok yerde tartışmalar görülmektedir. Ayrı yazıldığı için soru edatı görüşü ağır basmaktadır. Ama biz hem ekler de hem de edatlar içinde inceleyeceğiz.

  • Soru eki / edatı kendinden önceki kelimeye bitişmez, ayrı yazılır.
  • Kendinden önceki kelimenin ünlülerine göre ünlü uyumuna uyar. (mı, mi, mu, mü)
  • soru ekinden sonra gelen ekler soru ekine/edatına bitişik yazılır.

Örnek: Toplantı biteli çok oldu mu?

Artık köye dönme vaktimiz gelmedi mi?

Sen de benim gördüklerimi görüyor musun?

 

FİİL ÇEKİM EKLERİ

1. Şahıs Ekleri

Fiilere gelerek fiilin bahsettiği işi kimin yaptığını bildiren eklerdir. Bu ekler bize özneyi bildirir. Cümle içerisinde özne yazılmamış bile olsa şahıs eklerinden özneyi belirleyebiriz. Eklerimizi bir örnek üzerinde görelim.

I. Tekil Şahıs:  geldi-m, koşuyor-um

II. Tekil Şahıs: geldi-n, koşuyor-sun

III. Tekil Şahıs: geldi, koşuyor

I. Çoğul Şahıs: geldi-k, koşuyor-uz

II. Çoğul Şahıs: geldi-niz, koşuyor-sunuz

III. Çoğul Şahıs: geldi-ler, koşuyor-lar

2. Kip Ekleri,

Fiilere gelen haber ve dilek kipleridir.

A) HABER (BİLDİRME) KİPLERİ

  • Eylemin hangi zamanda gerçekleştiğini veya gerçekleşeceğini bildiren zaman eklerimizdir
  1. Görülen Geçmiş Zaman (-di)

Olayın geçmişte olduğunu anlatan kişinin de bu olayı yaşadığı veya şahit olduğu olayları, durumları anlatmak için kullanılan zaman kipimizdir.

Örnek: Bu yıl bahar daha erken geldi.

ŞAHIS OLUMLU OLUMSUZ
I. Tekil şahıs geldim gelmedin
II. Tekil şahıs geldin gelmedin
III. Tekil şahıs geldi gelmedi
I. Çoğul şahıs geldik gelmedik
II. Çoğul şahıs geldiniz gelmediniz
III. Çoğul şahıs geldiler gelmediler

2. Öğrenilen Geçmiş Zaman (-miş)

Geçmişte yaşanmış ve bitmiş anlatan kişinin de başkasından duyduğu olay ve durumları anlatmak için kullandığımız haber kipimizdir.

Örnek: Henüz 8 yaşında iken yatılı okula verilmiş.

ŞAHIS OLUMLU OLUMSUZ
I. Tekil şahıs gelmişim gelmemişim
II. Tekil şahıs gelmişsin gelmemişsin
III. Tekil şahıs gelmiş gelmemiş
I. Çoğul şahıs gelmişiz gelmemişiz
II. Çoğul şahıs gelmişsiniz gelmemişsiniz
III. Çoğul şahıs gelmişler gelmemişler

3. Şimdiki Zaman (-yor) 

Şuanda yaşanan olay ve durumları anlattığımız zaman kipimizdir.

Örnek: Üç saattir yağmur yağıyor.

ŞAHIS OLUMLU OLUMSUZ
I. Tekil şahıs geliyorum gelmiyorum
II. Tekil şahıs geliyorsun gelmiyorsun
III. Tekil şahıs geliyor gelmiyor
I. Çoğul şahıs geliyoruz gelmiyoruz
II. Çoğul şahıs geliyorsunuz gelmiyorsunuz
III. Çoğul şahıs geliyorlar gelmiyorlar

4. Gelecek Zaman (-ecek)

Henüz gerçekleşmemiş o andan sonra gerçekleşecek olayları anlattığımız zaman kipimizdir.

Örnek: Bu sıkıntılı günler birkaç aya kadar bitecek.

ŞAHIS OLUMLU OLUMSUZ
I. Tekil şahıs geldim gelmedin
II. Tekil şahıs geldin gelmedin
III. Tekil şahıs geldi gelmedi
I. Çoğul şahıs geldik gelmedik
II. Çoğul şahıs geldiniz gelmediniz
III. Çoğul şahıs geldiler gelmediler

5. Geniş Zaman (-ar)

Geçmişte yaşanmış bugün devam etmekte olan muhtemelen gelecekte de olacak olan olay ve durumları anlattığımız zaman kipimizdir.

sürekli yaptıklarımız ve alışkanlıklarımızı anlatırken bu zaman dilimini kullanırız.

Örnek: Güneş doğudan doğar.

Akşamları erken yatar, sabahları erken kalkarım

ŞAHIS OLUMLU OLUMSUZ
I. Tekil şahıs geldim gelmedin
II. Tekil şahıs geldin gelmedin
III. Tekil şahıs geldi gelmedi
I. Çoğul şahıs geldik gelmedik
II. Çoğul şahıs geldiniz gelmediniz
III. Çoğul şahıs geldiler gelmediler

B. DİLEK (TASARLAMA) KİPLERİ

Eylemlerin gerçekleşmesi ile ilgili istekleri, dilekleri anlatan kiplerimizdir.

  • Dilek kiplerinde eylemin zamanı yoktur sadece tasarı, plan vardır.
  1. Gereklilik Kipi (-meli)

Bir işi yapmamız gerektiğini anlatan kipimizdir.

Örnek: Derslerine düzenli çalışmalısın

ŞAHIS OLUMLU OLUMSUZ
I. Tekil şahıs gelmeliyim gelmemeliyim
II. Tekil şahıs gelmelisin gelmemelisin
III. Tekil şahıs gelmeli gelmemeli
I. Çoğul şahıs gelmeliyiz gelmemeliyiz
II. Çoğul şahıs gelmelisiniz gelmemelisiniz
III. Çoğul şahıs gelmeliler gelmemeliler
  1. Dilek-Şart Kipi (-se)

Bir işin gerçekleşmesinin şarta bağlandığı cümlelerdir. Bu tür cümleler iki bölümden oluşur. Birinci bölüm şart bölümü gerçekleşirse ikin bölümdeki yargı da gerçekleşir.

Örnek: Akşam olmadan ödevlerimi bitse çok iyi olacak.

ŞAHIS OLUMLU OLUMSUZ
I. Tekil şahıs gelsem gelmesem
II. Tekil şahıs gelsen gelmesen
III. Tekil şahıs gelse gelmese
I. Çoğul şahıs gelsek gelmesek
II. Çoğul şahıs gelseniz gelmeseniz
III. Çoğul şahıs gelseler gelmeseler

İstek Kipi (-a)

bu kipi de isteklerimiz için kullanırız. gerçekleşmesini istediğimiz duygularımızı anlatırız. şart kipiyle karıştırmamalıyız.

Örnek: Küçüklerimizi sevelim, büyüklerimizi sayalım.

ŞAHIS OLUMLU OLUMSUZ
I. Tekil şahıs geleyim gelmeyeyim
II. Tekil şahıs gelesin gelmeyesin
III. Tekil şahıs gele gelmeye
I. Çoğul şahıs gelelim gelmeyelim
II. Çoğul şahıs gelesiniz gelmeyesiniz
III. Çoğul şahıs geleler gelmeyeler

Emir Kipi

Bir şeyin yapılmasını emreden kipimizdir. özel bir ekimiz yoktur. Şahıs ekleriyle yapılr.

Not: Emir kipin I. şahıs ekleri yoktur.

Örnek: Çabuk buraya gel

ŞAHIS OLUMLU OLUMSUZ
I. Tekil şahıs  ——  ——
II. Tekil şahıs gel gelme
III. Tekil şahıs gelsin gelmesin
I. Çoğul şahıs  ——  ——
II. Çoğul şahıs gelin gelmeyin
III. Çoğul şahıs gelsinler gelmesinler

YAPIM EKLERİ

1. İsimden İsim Yapım Eki

İsimlere gelerek onları tekrar isim yapan eklerimizdir.

ar: beşer, altışar

lik: kalemlik, zeytinlik, yolluk, şekerlik, tuzluk, suluk, insanlık, kardeşlik

li: evli, tuzlu, şekerli , nişan, renkli, para, bilgili, saygı

-siz: evsiz, huysuz, akılsız, şanssız, parasız, ahlaksız

-ca: duygusuzca, çılgınca, bence, yaşça, insanca

-cı: tamirci, cam, göz

-cil: evcil, bencil

-cık: körpecik, kızılcık, kitapçık, dipçik

-daş: yoldaş, meslektaş, vatandaş, arkadaş, sesteş, kökteş, özdeş

-inci: üçüncü, beşinci, sonuncu

-msı: acımsı, tatlımsı, yeşilimsi

 

2. İsimden Fiil Yapım Eki

İsimlere gelerek onları fiil yapan eklere denir.

-le: şişlebaşla-, sula-, suçla-, gözle-, bekle-, karşıla-, terle–, gübrele

-al: körel-, azal-, çoğal-, düzel

-l: incel-, doğrul-, durul-, sivril

-a: kana-, yaşa-, türe-, boşa–, oy(u)na-, tüne

-kır: fışkır-, haykır– , püskür-, hıçkır– 

-lan: göllen-, evlen, sulan-, dallan

-laş: şakalaş-, dertleş-, çocuklaş

-(a)r: morar-, karar-, yaşar– göğer

-se: önemse-, garipse

 

3. Fiilden Fiil Yapım Eki

-t: beklet-, yürüt-, anlat-, ağlat– benzet

-(a)r: pişir-, gider-, kopar-, çıkar-, uçur-, düşür

-l: boğul-, sarıl-, büzül-, yazıl-,

-dır: sevdir-, baktır-, yüzdür-, sordur

-(ı)l: katıl-, yazıl-, büzül-, yapıl

-(ı)n: giyin-, soyun-, yıkan-, dövün-, sevin

-ı: kazı-, sürü–

: dövüş-, gülüş-, görüş-

 

 

4. Fiilden İsim Yapım Eki

Fiillere gelerek onları isim yapan eklere denir.

-im: geçim, seçim, üretim, kırım,  alım, satım, verim

-gi: al, vergi, sevgi, at, gör, duygu, silgi, bilgi, gergi, ör, sergi, al, at, yaz

-gın: kırgın, dalgın, gezgin, kızgın, tutkun, bilgin, durgun, salgın

-ı: yazı, soru, batı, gezi, kazı, sayı, çatı, sıkı, veri

-ıcı: yaratıcı, görücü, yıkıcı,temizleyici, silici, yapıcı, gidici, geçici, boğucu, bakıcı

-ecek: giyecek, yakacak

-ak: barınak, gelenek, görenek, yatak, kaçak, durak,

-aç: say, büyüt, kaldır

-ga: dalga, bölge, sömürge, önerge, bilge, süpürge, örme

-gan: çalışkan, girişken, dövüşken, unutkan, çekingen, atılgan

-ç: inanç, güvenç, sevinç, bağlaç

-gıç: bilgiç, dalgıç, başlangıç

-ik: çizik, çatık, kesik, açık, göçük, bıkık, kırık

-ıt: öğüt, geçit, yakıt, anıt, ölçüt

-ın: satın, yığın, akın, tütün, ekin,

-ıntı: girinti, esinti, alıntı, çarpıntı, çalıntı, çıkıntı, görüntü, döküntü, söküntü, kırıntı,

-(e)r: gelir, gider, okur, çıkar

-anak: gelenek, görenek, olanak, seçenek

-ış: bakış, dik, çıkış, görüş, gid, gel, uç, alış, satış

-ma: dondurma, danışma, kazma, kırma, dolma, sarma

-mak: çakmak, ekmek, basamak, kaymak, tokmak, ilmek, yemek

-tı:  belirti, uzan, kızar, çatır, takır

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz